Okresowe badania elektronarzędzi dla zapewnienia bezpieczeństwa użytkowania

Okresowe badania elektronarzędzi dla zapewnienia bezpieczeństwa użytkowania

Okresowe badania elektronarzędzi dla zapewnienia bezpieczeństwa użytkowania

Przepisy nakładają odpowiedzialność za stan techniczny narzędzi na ich właścicieli i użytkowników, ale nie określają zakresu i częstotliwości badań okresowych elektronarzędzi ręcznych. Osoby wykonujące ich sprawdzenia muszą więc korzystać z odpowiedniej wiedzy technicznej.

W otaczającym nas świecie coraz większego znaczenia nabiera tematyka bezpieczeństwa. Dotyczy to nie tylko sieci zasilającej, instalacji, urządzeń i aparatów elektrycznych, ale także elektronarzędzi ręcznych.

Elektronarzędzia to urządzenia napędzane silnikiem elektrycznym lub magnetycznie, przeznaczone do wykonywania określonych czynności, użytkowane zarówno przez profesjonalistów, jak i przez osoby bez odpowiedniego przeszkolenia [3]. Elektronarzędzia są wykonywane w pierwszej, drugiej i trzeciej klasie ochronności, zdecydowana większość jest aktualnie produkowana w drugiej klasie ochronności. Są to narzędzia ręczne wykorzystujące energię elektryczną, takie jak: wiertarki, szlifierki kątowe, wyrzynarki, młoty udarowe, nożyce do cięcia blachy czy żywopłotów, klucze elektryczne, strugi elektryczne, urządzenia do polerowania i wiele, wiele innych wykorzystujących elektryczność.

Elektronarzędzi jest bardzo dużo, szczególnie użytkowanych w zakładach pracy i na budowach. Dlatego też nie mogą one być pozbawione odpowiedniego nadzoru. Użytkowanie urządzeń elektrycznych, w tym elektronarzędzi, jest niebezpieczne, bo jest związane z możliwością porażenia prądem elektrycznym lub powstania pożaru. Należy mieć świadomość, że użytkowanie elektronarzędzi niezgodnie z podstawowymi zasadami bhp lub gdy ich stan techniczny jest niewłaściwy może doprowadzić do tragedii.

Rys. 1. Przykładowe elektronarzędzia ręczne

Wymagania prawne dotyczące badań elektronarzędzi

Aktualnie w Polsce brak jest jednoznacznych przepisów regulujących kwestię prawidłowej gospodarki użytkowanymi elektronarzędziami, istnieje jednak obowiązek postępowania według zasad uznanych reguł technicznych oraz przepisów BHP.

Zgodnie z obecnym stanem prawnym urządzenia elektryczne muszą być nie tylko eksploatowane, ale i sprawdzane zgodnie z wytycznymi zawartymi w instrukcji obsługi dołączonej przez producenta. Problem zaczyna się po przeczytaniu tej instrukcji, bo informacje tam zawarte często nie są wystarczające. Należy więc wspierać się innymi źródłami wiedzy (uznanymi regułami wiedzy technicznej), o ile nie są one sprzeczne z instrukcją obsługi.

Temat badań pojawia się w wielu przepisach i rozporządzeniach, takich jak: Kodeks pracy, rozporządzenia ministra gospodarki, ustawa Prawo budowlane, ustawa o ochronie przeciwpożarowej, prawo energetyczne itp. Szeroki zakres przepisów nakłada odpowiedzialność za stan techniczny urządzeń i narzędzi na ich właścicieli i użytkowników. Zgodnie z ogólnymi przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy każdy użytkownik ma obowiązek utrzymywać przez cały okres użytkowania maszyny i urządzenia techniczne w stanie niestwarzającym zagrożenia dla osób obsługujących. Nigdzie w krajowych przepisach nie ma wytycznych, z których wynikałby zakres i częstotliwość badań okresowych elektronarzędzi ręcznych. Podsumowując: mamy masę przepisów związanych z tematem użytkowania elektronarzędzi, ale osoby wykonujące badania elektronarzędzi, świadome odpowiedzialności za życie i zdrowie użytkowników oraz ewentualne straty materialne muszą korzystać przede wszystkim z odpowiedniej wiedzy technicznej.

Czy wycofana Norma PN-EN08400-10:1988 = uznana wiedza techniczna?

Odpowiadając na powyższe pytanie, można powiedzieć, że tak, ale nie do końca. Odpowiednia wiedza techniczna powinna być wynikiem wieloletnich doświadczeń oraz wiedzy inżynierskiej osób zajmujących się badaniem i eksploatacją elektronarzędzi w odniesieniu do aktualnie panujących realiów. Nie zgadzam się w tym momencie ze stwierdzeniem, że badanie okresowe elektronarzędzi należy obecnie wykonywać według wycofanej normy PN-EN 08400-10:1988 Narzędzia ręczne o napędzie elektrycznym – Badania kontrolne w czasie eksploatacji [1]. Norma ta została wycofana bez zastąpienia przez Polski Komitet Normalizacyjny 16 listopada 2000 r.

Dlaczego nie zalecam stosowania wycofanej normy? Była ona napisana w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku i miała zastosowanie do elektronarzędzi wytwarzanych w tamtym okresie. Myślę, że wiele osób miało do czynienia na przykład z wiertarką Celma, która miała metalową obudowę i w przypadku przebicia izolacji wstępowało w niej poważne zagrożenie porażeniem prądem elektrycznym. Jeżeli do tego dołożymy sytuację, iż nieświadomy niebezpieczeństwa użytkownik, mając uszkodzony przewód zasilający, wymienia go na inny, na przykład dwużyłowy, bo taki akurat ma, i wszystko działa, to częste badania mają jak najbardziej sens i uzasadnienie.

W 2018 roku mamy zdecydowaną większość elektronarzędzi wyprodukowanych w bezpieczny sposób, np. w drugiej lub trzeciej klasie ochronności, a producenci w instrukcji użytkowania nie zalecają badań okresowych, bo jak zakładam, są pewni swoich produktów i tego, że są one bezpieczne dla użytkowników, jeżeli są użytkowane zgodnie z przeznaczeniem i instrukcją obsługi.

Norma PN-EN08400-10:1988 [1] określa 3 kategorie użytkowania:

  • I kategoria użytkowania – urządzenia eksploatowane dorywczo, kilkakrotnie w ciągu jednej zmiany i zwracane do wypożyczalni po pracy,

  • II kategoria użytkowania – urządzenia eksploatowane często w ciągu jednej zmiany i niezwracane do wypożyczalni,

  • III kategoria użytkowania – urządzenia eksploatowane w sposób ciągły na więcej niż jednej zmianie, zainstalowane na stałe np. w linii produkcyjnej lub montażowej.

Zgodnie z wycofaną Normą [1] badania okresowe należy wykonywać nie rzadziej niż:

  • co 6 miesięcy dla elektronarzędzi I kategorii użytkowania,

  • co 4 miesiące dla elektronarzędzi II kategorii użytkowania,

  • co 2 miesiące dla elektronarzędzi III kategorii użytkowania lub po każdej sytuacji mogącej mieć wpływ na bezpieczne użytkowanie elektronarzędzia (np. po upadku, zawilgoceniu itp.).

W mojej ocenie podział na 3 kategorie nie jest wystarczający, bo są przecież przypadki, że elektronarzędzia są użytkowane sporadycznie w ciągu roku, np. średnio 1–2 razy do roku i/lub nie są narzędziami z wypożyczalni. Nie widzę sensu „zmuszania” właściciela/użytkownika do wykonywania badań okresowych co 6 miesięcy dlatego, że wycofana Norma najdłuższy okres, jaki przewiduje między badaniami okresowymi, określa na pół roku. Przed użyciem i tak trzeba wizualnie sprawdzić stan techniczny elektronarzędzia oraz ocenić, czy praca z jego użyciem będzie bezpieczna.

W kwestii czasookresu badań uważam, że powinien to być okres uzgodniony pomiędzy użytkownikiem a osobami dokonującymi sprawdzeń okresowych, a nie zaczerpnięty i narzucony z nieobowiązującej Normy PN-EN 08400-10:1988 [1]. Zalecam, aby nie był on dłuższy niż rok nawet dla elektronarzędzi użytkowanych bardzo sporadycznie, a im bardziej intensywne użytkowanie i bardziej niekorzystne środowisko, tym czasookres badań okresowych powinien być krótszy. Dobrą praktyką jest też, że w zakładzie jest wypracowany i przyjęty program oraz harmonogram badań elektronarzędzi.

Na podstawie danych z analizy protokołów z badań okresowych elektronarzędzi w jednym z dość dużych przedsiębiorstw w Warszawie nasuwają się następujące wnioski. W okresie 2 lat i przy liczbie około 500 szt. elektronarzędzi wykonanych w drugiej klasie ochronności podczas badań okresowych nie stwierdzono negatywnego wyniku badania – przebicia izolacji obudowy elektronarzędzia lub pojawienia się niebezpiecznego potencjału na częściach metalowych dostępnych. Jedyne nieprawidłowości, jakie stwierdzono, to uszkodzenie przewodu zasilającego lub mechaniczne uszkodzenia i pęknięcia obudowy elektronarzędzia. Pragnę zaznaczyć, że takie nieprawidłowości można stwierdzić na podstawie oględzin wykonanych przed użyciem narzędzia, bez wykonywania pomiarów elektrycznych. Warto w tym miejscu podkreślić znaczenie sprawdzania stanu technicznego bezpośrednio przed użyciem elektronarzędzia. Mogą minąć dwa dni od ostatnich badań okresowych, może być świeża naklejka informująca o ostatnim badaniu, może obok leżeć protokół z badań okresowych z wynikiem pozytywnym, ale poprzedniego dnia pan X mógł coś uszkodzić w elektronarzędziu i zapomniał lub nie chciał innym o tym powiedzieć, i my, biorąc w ciemno takie urządzenie od razu do pracy, ściągamy na siebie lub innych realne zagrożenie.

Oględziny wewnętrzne stwarzają ryzyko uszkodzenia

Kolejną sprawą, jaką chciałbym poruszyć w tym artykule, jest wykonywanie oględzin wewnętrznych elektronarzędzia podczas badań okresowych. Wiele osób zaleca wykonywanie takich oględzin zgodnie z punktem 3.3.2 Demontaż i oględziny wewnętrzne Normy PN-EN08400-10:1988 [1] i cytuje ją lub pisze to, co podano w Normie, własnymi słowami. Kompletnie się z tym nie zgadzam, ponieważ uważam, że nie należy rozkręcać sprawnych i prawidłowo działających elektronarzędzi celem dokonania oględzin wewnętrznych. Szansa uszkodzenia sprawnego elektronarzędzia przez takie rozkręcanie i skręcanie jest większa, niż gdyby sprawdzanie okresowe nie obejmowało oględzin wewnętrznych. Na rysunku 2 pokazano od wewnątrz wiertarkę udarową z uchwytem samozaciskowym, wykonaną w II klasie ochronności. Zdjęcie przedstawia, w jaki sposób jest ona zbudowana i jak może nastąpić przypadkowe uszkodzenie mechaniczne, a nawet przerwanie przewodu wewnątrz obudowy urządzenia. W praktyce takie sytuacje się zdarzają.

Rys. 2. Przykład uszkodzeń przewodów zasilających w wyniku nieprawidłowego skręcenia obudowy elektronarzędzia

Warto w tym momencie wyobrazić sobie wiertarkę kupioną rok temu, w której skończyła się już roczna gwarancja. Jest prawie nieużywana, jej stan techniczny jest bardzo dobry, żeby nie powiedzieć idealny i podczas badań okresowych rozkręcamy ją, aby dokonać oględzin wewnętrznych… Co tam zobaczymy? Zapewne podobne elementy jak na zdjęciu z rysunku 2, tyle że w lepszym stanie i bez uszkodzeń. Co na podstawie takiego widoku stwierdzimy? Że kondensator, włącznik, komutator, stojan, wirnik czy łożyska i inne elementy znajdują się wewnątrz obudowy, jest to jakoś połączone i pewnie będzie działać, jeśli się to dobrze złoży, tak jak zrobiono to w fabryce.

Nie będę odnosił się do wszystkich wymienionych czynności, jakie należy realizować w ramach oględzin wewnętrznych według normy [1] i ich komentował. Jeżeli kogoś by to interesowało, zachęcam do lektury krótkiej i treściwej normy – przypominam aktualnie nieobowiązującej. Jeden z ostatnich elementów wymienionych tam do sprawdzenia to łożyska. Należało według autorów dokumentu sprawdzać, czy nie są uszkodzone i czy są nasmarowane. W aktualnie produkowanych elektronarzędziach właściwie chyba wszystkie łożyska są obustronnie zamknięte i nie wymagają smarowania przez użytkownika, a sprawdzenie ich przez elektryka pomiarowca podczas oględzin w ramach badań okresowych jest po prostu niemożliwe, bo oczami nie będzie w stanie ocenić ich stanu. Jednocześnie przypominam, że użytkownik w razie wątpliwości co do poprawnego działania elektronarzędzia powinien oddać je do serwisu celem szczegółowego sprawdzenia i ewentualnej naprawy. Tak samo ze sprawdzeniem elektrycznym, użytkownik/zarządca w wypożyczalni najlepiej wie, czy nastąpiły jakieś okoliczności powodujące, że warto byłoby wykonać kontrolne badanie elektronarzędzi. Takie sprawdzenie może i nie zawsze wykaże nieprawidłowości, ale zwiększy poczucie bezpieczeństwa podczas użytkowania takiego urządzenia elektrycznego.

Pamiętajmy, że zdrowie i życie ludzkie jest bezcenne i powinniśmy dokładać wszelkich możliwych środków i starań, aby ludzie/pracownicy korzystający z elektronarzędzi mieli zagwarantowaną bezpieczną i higieniczną pracę. Używanie uszkodzonych lub niesprawnych narzędzi jest zabronione.

Częstotliwość wykonywania badań okresowych elektronarzędzi

Podsumowując informacje zawarte powyżej: nie ma jednoznacznych wytycznych narzucających, kiedy należy wykonywać badania okresowe. Rekomenduję, aby okres ten nie był w żadnym przypadku dłuższy niż rok i był skracany w zależności od rodzaju i budowy urządzeń, sposobu i intensywności użytkowania oraz warunków, w jakich następuje użytkowanie. Myślę, że doświadczony elektryk pomiarowiec we współpracy z właścicielem/użytkownikiem są w stanie określić w protokole pomiarowym odpowiednią datę następnych pomiarów zgodną z dokumentami, które to regulują np. w zakładzie pracy, o ile takowe występują. Jeżeli nie ma dokumentów odniesienia, przyjmujemy częstotliwość zgodnie z doświadczeniem i wiedzą techniczną. Zaleca się skracanie czasookresów dla elektronarzędzi użytkowanych na placach budowy, w pomieszczeniach zapylonych, zawilgoconych itp. oraz w warunkach zwiększonego niebezpieczeństwa uszkodzenia mechanicznego. Jeśli występuje bardzo wiele czynników niekorzystnych i intensywne użytkowanie, zalecałbym badania okresowe nawet i co miesiąc. Badania okresowe należy przeprowadzać także po każdej sytuacji, która mogła mieć negatywny wpływ na bezpieczne użytkowanie elektronarzędzia, np. po przeprowadzonej naprawie, po upadku czy zawilgoceniu.

Zakres badań okresowych elektronarzędzi

Podczas badań okresowych należy wykonać:

  1. oględziny zewnętrzne,

  2. pomiar rezystancji izolacji,

  3. sprawdzenie ciągłości przewodu ochronnego, o ile taki występuje (dla urządzeń w I klasie ochronności),

  4. sprawdzenie biegu jałowego,

  5. pomiar prądu upływu – pomiar nieobligatoryjny.

Rys. 3. Przykładowy przyrząd do wykonywania badań okresowych elektrycznych elektronarzędzi firmy Sonel [2]

Zakres oględzin zewnętrznych

  • sprawdzenie tabliczki znamionowej urządzenia,

  • sprawdzenie stanu przewodu zasilającego i wtyczki,

  • sprawdzenie stanu obudowy,

  • sprawdzenie śrub obudowy,

  • sprawdzenie osłon, uszczelnień,

  • sprawdzenie otworów wentylacyjnych.

Wynik oględzin należy uznać za pozytywny, jeżeli w wyniku subiektywnej oceny osoby sprawdzającej nie stwierdzono nieprawidłowości i uszkodzeń.

Pomiar rezystancji izolacji

Rezystancja izolacji powinna być mierzona wraz z przewodem zasilającym. Badanie należy wykonywać napięciem probierczym o wartości 500 V w czasie nie krótszym niż 60 sekund [1]. Badanie wykonuje się pomiędzy zwartymi przewodami L–N a dostępnymi, metalowymi częściami obudowy. Jeżeli całe elektronarzędzie, na przykład wiertarka udarowa, nie ma żadnych dostępnych części metalowych, należy umieścić metalowe wiertło w uchwycie typu SDS i potraktować wiertło jako część metalową. Sprawdzać należy nie tylko główne elementy, ale także wszelkie śrubki, zaciski lub inne metalowe części, które mogą potencjalnie stwarzać zagrożenie. Zmierzone wartości nie powinny być niższe niż podane w tabeli numer 1.

Tabela 1. Wymagane wartości rezystancji izolacji elektronarzędzi [1]

LP.

Badana izolacja

Klasa ochronności

Wymagana rezystancja izolacji w M

1

Między częściami pod napięciem a dostępnymi dla dotyku częściami metalowymi

I i III

2

II

7

2

Między częściami pod napięciem a częściami metalowymi oddzielonymi od części pod napięciem tylko izolacją podstawową

II

2

3

Między częściami metalowymi oddzielonymi od części pod napięciem tylko izolacją podstawową a dostępnymi dla dotyku częściami metalowymi

II

5

Rys. 4. Badanie wiertarki wykonanej w II klasie ochronności przyrządem MI2094 firmy Metrel

Pomiar przewodów ochronnych (dla urządzeń w I klasie ochronności)

Pomiar wykonuje się pomiędzy stykiem ochronnym wtyczki a metalowymi elementami obudowy urządzenia. Według normy PN-88 E-08400/10 [1] pomiar rezystancji przewodu ochronnego PE elektronarzędzi należy wykonać przy wymuszeniu prądowym 1,5 In, lecz nie mniejszym niż 25 A (napięcie 12 V lub 24 V AC) i nie może ona przekraczać wartości 0,1 Ω, gdzie In jest prądem znamionowym elektronarzędzia. Pomiar rezystancji przewodu PE można wykonać metodą techniczną lub za pomocą dostępnych przyrządów pomiarowych. Jeżeli wartość dopuszczalnej rezystancji zostanie przekroczona, należy wymienić przewód na nowy, o większym przekroju.

Sprawdzenie biegu jałowego

Sprawdzenie biegu jałowego polega na włączeniu urządzenia do sieci i jego zasilaniu napięciem znamionowym przez kilka-kilkanaście sekund. Ma to na celu obserwację parametrów pracy elektronarzędzia oraz ich ocenę. Należy zwrócić szczególną uwagę na głośność pracy napędu i łożysk, iskrzenie szczotek komutatora, wibracje, dynamikę rozruchu i zatrzymania napędu. Wynik oceny należy uznać za pozytywny, jeżeli subiektywna ocena nie budzi żadnych zastrzeżeń osoby dokonującej sprawdzenia.

Dokumentacja z przeprowadzonych badań

Po zbadaniu elektronarzędzi sporządza się protokół pomiarowy podsumowujący przeprowadzone badania i dopuszczający je lub nie do dalszego użytkowania.

Protokół pomiarowy powinien zawierać niezbędne informacje, takie jak:

– dane kontaktowe firmy/osoby badającej,

– numer świadectwa/protokołu z badania okresowego,

– nazwę i adres zleceniodawcy/użytkownika elektronarzędzi,

– opis przedmiotu badania z jego numerem identyfikacyjnym,

– opis zakresu i metody badania,

– warunki i wyniki badania,

– datę wykonania badania,

– nazwiska i podpisy osób wykonujących badanie,

– ocenę końcową,

– datę następnego badania okresowego.

Dobrą praktyką jest oznakowanie zbadanego elektronarzędzia małą naklejką informującą o badaniu okresowym oraz dacie następnego badania. Podobnie jak jest to praktykowane w gaśnicach czy urządzeniach podlegających UDT.

Dokumenty związane z bezpiecznym użytkowaniem elektronarzędzi

Poniżej kilka pozycji, w których pośrednio lub bezpośrednio można znaleźć informacje związane z bezpiecznym użytkowaniem elektronarzędzi. Nie wszystkie pozycje są aktualne czy obowiązujące i należy mieć tego świadomość [3].

  • Ustawa z 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (tekst jedn.: Dz.U. z 2018 r. poz. 1202).

  • Ustawa z 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn.: Dz.U. z 2018 r. poz. 755).

  • Ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz.U. z 2018 r. poz. 1076).

  • Ustawa z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (tekst jedn.: Dz.U. z 2018 r. poz. 1669).

  • Rozporządzenie ministra gospodarki z 28 marca 2013 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych (Dz.U. z 2013 r. poz. 492).

  • Rozporządzenie ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej z 23 kwietnia 2003 r. w sprawie zasad stwierdzania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci (Dz.U. z 2003 r. nr 89, poz. 828).

  • Rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tekst jedn.: Dz.U. z 2003 r. nr 169, poz. 1650).

  • Rozporządzenie ministra infrastruktury z 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robot budowlanych (Dz.U. z 2003 r. nr 47, poz. 401).

  • Rozporządzenie ministra gospodarki z 21 sierpnia 2007 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla sprzętu elektrycznego – uchylone, obecnie obowiązuje rozporządzenie ministra rozwoju z 2 czerwca 2016 r. w sprawie wymagań dla sprzętu elektrycznego (Dz.U. z 2016 r. poz. 806).

  • PN-EN 60745-1:2006 Narzędzia ręczne o napędzie elektrycznym – Bezpieczeństwo użytkowania – Część 1: Wymagania ogólne.

  • PN-EN 60745-2-1:2006 Narzędzia ręczne o napędzie elektrycznym – Bezpieczeństwo użytkowania – Część 2-1: Wymagania szczegółowe dotyczące wiertarek i wiertarek udarowych (Norma wycofana i zastąpiona przez PN-EN 62841-2-1:2018-03 – wersja angielska).

  • PN-EN 60745-2-2:2007 Bezpieczeństwo użytkowania narzędzi ręcznych o napędzie elektrycznym –Wymagania szczegółowe dotyczące wkrętarek i kluczy udarowych (obecnie obowiązuje PN-EN 62841-2-2:2015-03 – wersja angielska).

  • PN-EN 50144-2-3:2005 Bezpieczeństwo użytkowania narzędzi ręcznych o napędzie elektrycznym – Wymagania szczegółowe dotyczące szlifierek, polerki szlifierek dyskowych (obecnie obowiązuje PN-EN 60745-2-3:2011 – wersja angielska).

  • PN-E-08400-10:1988: Narzędzia ręczne o napędzie elektrycznym. Badania kontrolne w czasie eksploatacji (Norma wycofana w 2000 r.).

  • PN-HD 60364-6: 2008: Instalacje elektryczne niskiego napięcia. Część 6: Sprawdzanie (Norma zastąpiona przez PN-HD 60364-6:2016-07 – wersja angielska).

  • Badanie bezpieczeństwa urządzeń elektrycznych. DASL Systems. Witold Ślirz, Grzegorz Dąbrowski. Kraków Wrzesień 2010.

  • PN-EN 60974-4:2017-01 Sprzęt do spawania łukowego – Część 4: Kontrola okresowa i badanie.

  • VDE 701-702 Kontrola bezpieczeństwa urządzeń elektrycznych

 

Literatura:

  1. PN-E-08400-10:1988: Narzędzia ręczne o napędzie elektrycznym. Badania kontrolne w czasie eksploatacji (norma wycofana).

  2. Artykuł pt. Badanie bezpieczeństwa elektronarzędzi przyrządami PAT-806 produkcji Sonel S.A. ze strony www.sonel.pl.

  3. „Śląskie wiadomości elektryczne” – dwumiesięcznik naukowo-techniczny oddziałów SEP woj. śląskiego i opolskiego Nr 6/2016 (129), Jerzy Jóźwik, Stanisław Walczak: „Eksploatacja elektronarzędzi w aspekcie przepisów elektrycznych i wymagań technicznych związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy”.

Autor: mgr inż. Grzegorz Basek specjalista ds. pomiarów elektrycznych, absolwent Wydziału Elektrycznego Politechniki Warszawskiej