Kontrola przyrządów pomiarowych stosowanych przez elektryków

Kontrola przyrządów pomiarowych stosowanych przez elektryków

Kontrola przyrządów pomiarowych stosowanych przez elektryków

Urządzenia pomiarowe wykorzystywane w pracy powinny być sprawne. Aby to definitywnie potwierdzić, należy okresowo wzorcować sprzęt pomiarowy, a niektóre urządzenia poddawać prawnej kontroli metrologicznej, czyli legalizować.

Wzorcowaniem nazywamy ogół czynności ustalających relacje pomiędzy wartościami wielkości mierzonej, wskazanymi przez przyrząd pomiarowy, a odpowiednimi wartościami danej wielkości fizycznej. Wzorcowa wartość danej wielkości jest realizowana przez wzorzec jednostki miary. W czynności wzorcowania niezbędne jest podanie niepewności przeprowadzonego pomiaru.

Wzorcowanie jest czynnością techniczną. Zwykle przeprowadza się ją w celu oceny kondycji metrologicznej wzorcowanego przyrządu, a także określenia jego przydatności do wykonywania pomiarów, w tym również przekazywania jednostki miary lub poświadczenia, że wzorcowany przyrząd spełnia określone wymagania metrologiczne.

Wynik wzorcowania pozwala na przypisanie wskazaniom przyrządu pomiarowego odpowiednich wartości wielkości mierzonej lub na wyznaczenie poprawek tych wskazań oraz błędów. Powinien on być poświadczony w wydanym Świadectwie Wzorcowania przez akredytowane laboratorium badawcze, wzorcujące na zgodność z Normą PN-EN ISO/IEC 17025:2018-02 Ogólne wymagania dotyczące kompetencji laboratoriów badawczych i wzorcujących lub organ administracji miar posiadający stosowną delegację. Wzorcowanie danego przyrządu pomiarowego należy powtarzać tak długo, jak długo przyrząd znajduje się w użytkowaniu i służy do celów, do których został wyprodukowany.

Legalizacja natomiast jest to prawna kontrola metrologiczna obejmująca zatwierdzenie typu i legalizację pierwotną oraz legalizację ponowną. Dotyczy ona przyrządów pomiarowych stosowanych w ochronie zdrowia, życia i środowiska, w ochronie bezpieczeństwa i porządku publicznego w działaniach związanych z rozliczeniami finansowymi w obrocie gospodarczym (obrót handlowy, podatki, cła, kary, wynagrodzenia i odszkodowania). Wspomniana kontrola obejmuje legalizację pierwotną i legalizację ponowną przyrządów pomiarowych, których typ został zatwierdzony lub w stosunku do których stosuje się art. 27 albo art. 29a ustawy z 11 maja 2001 r. Prawo o miarach.

W § 7 znowelizowanego rozporządzenia Ministra Gospodarki z 27 grudnia 2007 r. w sprawie rodzajów przyrządów pomiarowych podlegających prawnej kontroli metrologicznej oraz zakresu tej kontroli zapisano, że prawnej kontroli metrologicznej, zgodnie z art. 10 ust. 2 ustawy z 15 grudnia 2006 r. o zmianie ustawy o systemie oceny zgodności oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2006 r. nr 249 poz. 1834), podlegają między innymi liczniki energii elektrycznej czynnej prądu przemiennego klasy dokładności 0,2; 0,5; 1 i 2.

Obszary działania terenowej administracji miar określone są w przepisach rozporządzenia Ministra Gospodarki z 19 marca 2010 r. w sprawie zniesienia niektórych obwodowych urzędów miar oraz określenia obszaru działania i siedzib okręgowych i obwodowych urzędów miar (Dz.U. z 2010 r. nr 56 poz. 341). Znajdują się one na terenie wszystkich województw. Ich lokalizację znajdziemy na stronie: http://bip.gum.gov.pl/pl/bip/oum.

Mierniki używane do pomiarów w ramach kontroli stanu technicznego instalacji i urządzeń elektrycznych nie podlegają legalizacji, gdyż ich wskazania i podane wyniki nie są podstawą rozliczeń finansowych. Przyrządy takie możemy i powinniśmy okresowo wzorcować, chociaż ustawodawca nie wymaga prawnej kontroli tego typu urządzeń pomiarowych.

Uprawnienia do przeprowadzania pomiarów i odpowiedzialność za ich wyniki

Polskie prawo budowlane stanowi, że: „Kontrolę stanu technicznego instalacji elektrycznych, piorunochronnych i gazowych, powinny przeprowadzać osoby spełniające wymagania kwalifikacyjne do wykonywania pracy na stanowisku dozoru w zakresie obsługi, konserwacji, remontów, montażu i kontrolno-pomiarowym urządzeń, instalacji oraz sieci energetycznych i gazowych”. W tym przypadku są to osoby legitymujące się świadectwem kwalifikacyjnym, potocznie nazywane osobami legitymującymi się świadectwem kwalifikacyjnym D (dozór), oraz osoby wykonujące prace na stanowisku eksploatacji w zakresie obsługi, konserwacji, remontów, montażu i kontrolno-pomiarowym, legitymujące się świadectwem kwalifikacyjnym E. Osoby wykonujące pomiary elektryczne posiadające świadectwo E muszą znać budowę i zastosowanie przyrządu pomiarowego oraz zasady i warunki wykonywania pomiarów, powinny wykonywać pomiary, stosując sprawne i wzorcowane przyrządy pomiarowe. Osoby z zaświadczeniem „D” powinny wykonać plan pomiaru, umieć zinterpretować uzyskane wyniki, oszacować niepewność pomiaru, dobrać do tych pomiarów odpowiednie przyrządy. Logiczny wydaje się wniosek, że w związku z tymi uprawnieniami niezbędne jest wykształcenie techniczne, zapewniające posiadanie niezbędnej wiedzy z zakresu matematyki na poziomie wyższym.

Wymaga się, żeby osoby wykonujące pomiary ponosiły odpowiedzialność za poprawność ich wykonania. Osoby te mogą być pociągnięte nawet do odpowiedzialności karnej w razie popełnienia uchybień lub za ewentualne akceptowanie rażąco mylnych wskazań. Osoba kwalifikowana wykonująca pomiar powinna zauważyć, czy przyrząd, którym ten pomiar jest wykonywany, ma niezbędne badania i czy ten przyrząd jest sprawny. Między innymi na tym polega wykazanie się należytą starannością oraz wymaganą wiedzą w wykonywaniu prac pomiarowych.


Przyrządy pomiarowe, mierniki zawierają elementy i układy podatne na efekt starzeniowy, wykazują się dużą wrażliwością na warunki otoczenia (temperatura, obce pole elektromagnetyczne) i dlatego powinny być okresowo konserwowane i wzorcowane, a przed użyciem mieć stosowne świadectwo wzorcowania wydane przez akredytowane laboratorium wzorujące na zgodność z Normą PN-EN 17025 lub państwową jednostkę administracji miar.

Wiarygodność wyników pomiarów

W systemach zarządzania jakością, które zostały wdrożone w wielu firmach, opartych na Normie ISO 9001, wydaje się jasne, jak postępować z przyrządami pomiarowymi. Przykładem może być podstawowa norma jakościowa EN-ISO 9001:2008, która zawiera następujące wymaganie: pkt 7.6: „Tam, gdzie to jest niezbędne dla zapewnienie wiarygodnych wyników, wyposażenie pomiarowe należy wzorcować i/lub sprawdzać w ustalonych odstępach czasu przed ich użyciem. Jako odniesienie do wzorców jednostek miary mających powiązanie z międzynarodowymi lub państwowymi wzorcami jednostek miary. Należy prowadzić zapisy dotyczące zastosowanej podstawy wzorcowania lub sprawdzania”.

Zgodnie z terminologią podaną w International Vocabulary of Metrology – Basic and general concepts and associated terms (VIM) termin „wyposażenie pomiarowe” jest równoważne z określeniem „przyrząd pomiarowy”. Podlega ono okresowemu wzorcowaniu, którego celami są:

• poprawność oszacowania różnicy między wartością odniesienia a wartością uzyskaną przy użyciu przyrządu pomiarowego oraz niepewność tej różnicy w czasie, gdy przyrząd jest faktycznie użyty,

• ponownie upewnienie się, że za pomocą danego przyrządu pomiarowego można uzyskać określoną niepewność pomiaru oraz

• potwierdzenie, czy była, lub nie, jakakolwiek zmiana w przyrządzie pomiarowym, która mogłaby nasunąć wątpliwości dotyczące wyników otrzymanych w minionym okresie.

Kiedy i w jakich terminach należy wykonać wzorcowanie

Jedną z najbardziej znaczących decyzji dotyczących wzorcowania jest: „kiedy je wykonać” oraz „jak często należy to wykonywać”? Liczne czynniki wpływają na odstęp czasu, który powinien być dozwolony między wzorcowniami. Najważniejszymi czynnikami są:

• niepewność pomiaru wymagana lub deklarowana przez laboratorium,

• ryzyko przekroczenia przez przyrząd pomiarowy granicy maksymalnego dopuszczalnego błędu w czasie jego używania,

• koszt koniecznych działań korygujących, gdyby stwierdzono, że przyrząd nie był właściwy do stosowania w długim okresie,

• typ przyrządu,

• tendencja do zużycia się i dryftu,

• zalecenia producenta,

• zakres i intensywność użytkowania,

• warunki otoczenia (warunki klimatyczne, drgania, promieniowanie jonizujące itd.),

• dane dotyczące trendu, uzyskane na podstawie zapisów z poprzednich wzorcowań,

• zapis przebiegu konserwacji i serwisu,

• częstość sprawdzania przez porównanie z innymi wzorcami odniesienia lub urządzeniami pomiarowymi,

• częstotliwość i jakość sprawdzeń okresowych w międzyczasie,

• sposób transportu i związane z nim ryzyko oraz

• stopień wyszkolenia personelu obsługującego.

Chociaż koszt wzorcowania przy określaniu odstępów czasu między wzorcowaniami zazwyczaj nie może być pominięty, to zwiększone niepewności pomiaru lub wyższe ryzyko związane z jakością pomiaru i wykonywaniem usług pomiarowych, będące wynikiem dłuższych odstępów, mogą łagodzić pozornie wysoki koszt wzorcowania.

Termin wzorcowania i sprawdzenia przyrządu pomiędzy wzorcowniami określa właściciel przyrządu, mając na uwadze ww. uwarunkowania. Do terminu wzorcowania odnoszą się również zapisy pkt 6.2 Normy PN-EN ISO/IEC 17020:2012 Ocena zgodności. Ogólne kryteria działania różnych rodzajów jednostek przeprowadzających inspekcję, wskazują wiele wymagań dla jednostek inspekcyjnych, które muszą zapewnić i stosować wzorcowane wyposażenie pomiarowe oraz prowadzić w tym zakresie odpowiednią politykę, tj. ewidencję, terminy kolejnych wzorcowań, sprawdzeń, a także prowadzić ewidencje ich wyników.

Zapisy z przeprowadzonej inspekcji – poświadczenie badań

Ważną funkcję spełniają zapisy z przeprowadzonych inspekcji (poświadczenia badań, sprawozdania z badań), zawierające wykazy użytego w trakcie badania wyposażenia oraz wyniki wykonanych pomiarów, w niektórych przypadkach wymagają szacowania niepewności. Norma PN-EN ISO/IEC 17025 Ogólne wymagania dotyczące kompetencji laboratoriów badawczych i wzorcujących skierowana jest do laboratoriów, które wdrożyły ISO 17025 i są w stanie zapewnić, że wykonywane przez nie badania i wzorcowania są zgodne z systemem jakości. Otrzymane wyniki muszą być miarodajne, charakteryzować się rzetelnością i dokładnością. Badania i wzorcowania, jakie wykonują laboratoria, stanowią kombinację metod znormalizowanych i nieznormalizowanych oraz własnych – opracowanych przez te jednostki. Zgodnie z Normą ISO 17025 laboratorium powinno wykonywać badania i wzorcowania, przy pomocy wykwalifikowanego personelu oraz sprawną aparaturą badawczą i udokumentowanymi procedurami, a także stosować właściwe metody badań i wzorcowań spełniające wymagania klienta.

Autor: mgr inż. Krzysztof Dembowski
Słowa kluczowe:
przyrządy pomiarowe