Instalacje elektryczne w budynkach mieszkalnych – wskazówki normy N SEP-E-002

Instalacje elektryczne w budynkach mieszkalnych – wskazówki normy N SEP-E-002

Instalacje elektryczne w budynkach mieszkalnych – wskazówki normy N SEP-E-002

Norma SEP-E-002 oraz wydane razem z nią Wytyczne i Komentarz uzupełniają wskazówki dotyczące instalacji elektrycznych w budynkach mieszkalnych zawarte w Polskich Normach.

Opracowanie Stowarzyszenia Elektryków Polskich wypełnia lukę w zasobach wiedzy technicznej zawartej w Polskich Normach. Uszczegóławia wymagania zawarte w rozporządzeniu ministra infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (tekst jedn.: Dz.U. z 2015 r. poz. 1422) oraz w wieloarkuszowej normie PN-HD 60364 / PN-IEC 60364.

Wydane przez Centralny Ośrodek Szkolenia i Wydawnictw Stowarzyszenia Elektryków Polskich opracowanie pt. NORMA SEP N-SEP-E-002 WYTYCZNE – KOMENTARZ Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Instalacje elektryczne w obiektach mieszkalnych. Podstawy planowania po raz pierwszy ukazało się w 2002 roku. Następnie w 2006 roku opracowanie znowelizowano, a obecnie dostępny jest dodruk z 2009 roku.

Opracowanie podzielone jest na trzy części. Pierwszą stanowi Norma SEP: N SEP-E-002 Instalacje elektryczne w budynkach mieszkalnych – Podstawy planowania – wyznaczanie mocy zapotrzebowanej (występuje różnica nazewnictwa w stosunku do zastosowanego na okładce), drugą WYTYCZNE: Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych – Instalacje elektryczne w obiektach mieszkalnych – Podstawy planowania – wytyczne wymiarowania i wyposażania instalacji, a trzecią KOMENTARZ: Zasady planowania instalacji elektrycznych w budynkach mieszkalnych – Komentarz do N SEP-E 002 oraz do wytycznych wymiarowania i wyposażania instalacji.

Postanowienia zawarte w normie dotyczą m.in. doboru mocy zapotrzebowanej w wielorodzinnych budynkach mieszkalnych. Podane w niej informacje mogą być też przydatne przy określaniu mocy w przypadku budynków jednorodzinnych, a także w przypadku projektowania instalacji elektrycznych w budynkach o podobnym wyposażeniu w urządzenia elektrotechniczne.

W myśl postanowień zawartych w prezentowanej normie moc zapotrzebowaną dla pojedynczego mieszkania lub budynku jednorodzinnego w podstawowym standardzie wyposażenia w sprzęt elektrotechniczny przyjmuje się w następujących wielkościach:

  • 12,5 kVA dla mieszkań posiadających zaopatrzenie w ciepłą wodę z zewnętrznej, centralnej sieci ogrzewczej,

  • 30 kVA dla mieszkań nieposiadających zaopatrzenia w ciepłą wodę z zewnętrznej, centralnej sieci ogrzewczej.

Wytyczne do wymiarowania i wyposażenia instalacji

Na wstępie w Wytycznych podano definicje podstawowych określeń, takich jak złącze, rozdzielnica mieszkaniowa czy zabezpieczenie nadprądowe. Pojęcia te są ogólnie znane i nie wymagają omówienia.

W wytycznych zawarto następujące ogólne zalecenia dotyczące wykonania instalacji. Przewody instalacji elektrycznych należy układać:

– w rurkach, kanałach bądź listwach i korytkach instalacyjnych,

– na tynku lub w tynku, względnie pod innym pokryciem ścian.

W pomieszczeniach mieszkalnych nie należy układać instalacji na tynku. Osprzęt powinien być dostosowany do sposobu ułożenia instalacji.

Natomiast w następnych punktach podano szczegółowe warunki dotyczące poszczególnych części instalacji.

Złącze i główna szyna wyrównawcza

W wytycznych zaleca się, aby złącze kablowe było umieszczone w odpowiednim i zamykanym pomieszczeniu. Ponadto zgodnie z wytycznymi w każdej instalacji powinna być umieszczona uziemiona główna szyna wyrównawcza. Do szyny tej należy przyłączać albo przewód ochronno-neutralny PEN sieci zasilającej pracującej w układzie TN-C, albo przewód ochronny PE w przypadku sieci TN-S. Ponadto do szyny przyłączyć należy wszystkie główne połączenia wyrównawcze. Główna szyna wyrównawcza powinna być usytuowana możliwie blisko złącza i zacisku uziemienia budynku. W przypadku zasilania z sieci w układzie TN-C podział przewodu PEN na przewód PE i przewód N powinien zostać dokonany w głównej szynie wyrównawczej.

W przypadku budynków jednorodzinnych złącze w myśl wymagań energetyki lokalizowane jest w linii ogrodzenia posesji. W takim przypadku w wytycznych zaleca się, aby rozdzielnica główna budynku była umieszczona podobnie jak złącze w wydzielonym i zamykanym pomieszczeniu, w którym należy usytuować także główną szynę wyrównawczą.

W praktyce rozdzielnica budynku jednorodzinnego umieszczana jest we wnęce w przedsionku, a nie w oddzielnym pomieszczeniu. Natomiast główna szyna wyrównawcza bywa usytuowana w piwnicy i tam też wykonywane są wszystkie połączenia przewodów ochronnych.

Wewnętrzne linie zasilające (WLZ)

Obszerne zalecenia dotyczą wewnętrznych linii zasilających. Przewody WLZ należy prowadzić wewnątrz budynku w ogólnie i łatwo dostępnych miejscach, np. na klatkach schodowych, z wyjątkiem klatek o wyłącznym przeznaczeniu ewakuacyjnym. Przewody WLZ należy prowadzić w osłonie lub pod tynkiem. Jeżeli złącze kablowe jest zlokalizowane w piwnicy, dopuszcza się układanie WLZ w rejonie piwnicy na tynku. Jeżeli budynek ma złącze napowietrzne, należy przygotować możliwość łatwej zamiany na złącze kablowe. W tym celu należy ułożyć rezerwowe puste rury o wewnętrznej średnicy minimum 36 mm od złącza napowietrznego do miejsca przyszłego usytuowania złącza kablowego.

Zgodnie z Wytycznymi WLZ powinny być liniami trójfazowymi w układzie TN-S lub TN-C-S, a w uzasadnionych przypadkach także TT lub IT (rys. 1). Przekroje linii należy dobierać wg danych zawartych w N SEP E 002, ale ich obciążenie nie powinno być mniejsze niż 50 A, czyli ich przewody nie powinny mieć mniejszego przekroju niż 10 mm2 Cu. Ponieważ konieczne jest przy zabezpieczeniach umieszczanych w WLZ zachowanie selektywności, w wytycznych zaleca się, jako zabezpieczenie od aparatu przedlicznikowego poczynając, stosowanie bezpieczników lub wyłączników spełniających warunek selektywności. Zabezpieczeń plombowanych nie należy traktować jako chroniących instalacje odbiorcze.

Temat wewnętrznych linii zasilających (WLZ) omawiany jest także w Komentarzu. Podkreślona tam, że przekroje żył przewodów powinny być tak dobrane, aby były spełnione w szczególności następując wymagania:

– obciążalność prądowa przewodów nie może być mniejsza niż spodziewane obciążenie szczytowe,

– muszą być prawidłowo dobrane zabezpieczenia nadmiarowe i ochronne,

– nie może być zagrożona dostawa energii elektrycznej,

– dobrane przekroje przewodów muszą być zgodne z normą.

W Komentarzu zalecono, aby w przypadku budynków wysokich, z dużą liczbą lokali na jednej klatce schodowej, dla ich zasilania stosować więcej niż jedną WLZ (pion). W Komentarzu tylko na ten temat wspomniano, ale w aktualnie wznoszonych budynkach mieszkalnych niewyposażonych w instalację gazową regułą jest zasilanie każdego lokalu indywidualną trójfazową WLZ.

Rys. 1. Układy sieci (www.edu.pjwstk.edu.pl)

Wytyczne określają również zaczerpnięte z przepisów niemieckich dopuszczalne spadki napięcia w liniach zasilających (WLZ).

Zestawiono je w tabeli 1.

Tabela 1. Dopuszczalne wartości spadków napięcia w WLZ w budynkach mieszkalnych

Zgodnie z wytycznymi w budynkach zawierających co najmniej dwa lokale mieszkalne należy wydzielać obwody dotyczące części wspólnej.

Instalacje odbiorcze w mieszkaniach

Instalacji odbiorczej poświęcono w Wytycznych wiele zaleceń. Do ważniejszych należą przedstawione poniżej.

Wewnątrz każdego lokalu mieszkalnego powinna być zainstalowana tablica grupująca zabezpieczenia oraz inną potrzebną aparaturę. Jeżeli na tablicy umieszczone są przekaźniki i styczniki, tablicy nie należy umieszczać na ścianie przyległej do sypialni, ze względu na dźwięki wydawane przez te aparaty. Wskazane jest, aby tablica była umieszczona w pobliżu odbiorników o największych mocach znamionowych (kuchnia indukcyjna, zmywarka, terma itp.). Tablica powinna być umieszczona na wysokości od 1,1 do 1,85 m nad poziomem posadzki. Zaleca się pozostawienie na tablicy miejsc rezerwowych.

Jako zabezpieczenia nadmiarowo-prądowe należy stosować wyłączniki o zwarciowej zdolności łączeniowej co najmniej 6 kA. Obwody gniazd wtyczkowych w łazienkach powinny być zabezpieczone ponadto wyłącznikiem nadmiarowo-prądowym na prąd różnicowy nieprzekraczający 30 mA. Zaleca się stosowanie tego typu zabezpieczenia także dla obwodów w kuchni i w innych pomieszczenia, w których występuje zwiększone zagrożenie porażeniem, a także obwodów na zewnątrz budynku.

Przepływowe ogrzewacze wody w łazienkach powinny być zasilane odrębnymi trójfazowymi obwodami. Obwód zasilający kuchenkę elektryczną trójfazową powinien mieć minimalną obciążalność prądową 16 A, a w przypadku kuchenki jednofazowej nie mniejszą niż 25 A.

Spadek napięcia w instalacji wewnętrznej, licząc od licznika do dowolnego odbiornika, nie powinien przekraczać 3%, przy czym z uwzględnieniem spadku napięcia w WLZ od złącza do licznika nie powinien przekraczać łącznie 4% (por. tabela 1).

W sprawie ochrony od porażeń oraz instalacji ochronnych w pomieszczeniach o zwiększonym stopniu zagrożenia porażeniem (łazienki, baseny, sauny) wytyczne odsyłają do arkuszy 701-703 Polskiej Normy PN-IEC 60364-7.

Uziom budynku

Wytyczne zalecają wykonanie uziomu fundamentowego, odsyłając do normy PN-IEC 60364-5-54 (obecnie wskazówki dotyczące tego tematu zawiera norma PN-HD 60364-5-54:2011). Uziom ten powinien mieć wyprowadzony zacisk służący do połączenia z główną szyną wyrównawczą. Jednocześnie w wytycznych jest zalecenie, aby w większych i rozległych budynkach od uziomu fundamentowego wyprowadzać kilka zacisków przyłączeniowych, które mogą m.in. być wykorzystane do uziemienia dużych stalowych konstrukcji.

Wyrównanie potencjałów

W myśl wytycznych połączenia wyrównawcze należy wykonywać niezależnie od zastosowanego środka ochrony przed dotykiem pośrednim. Muszą być wykonane zgodnie z odpowiednimi Polskimi Normami, w tym arkuszami 701 i 702 oraz PN-IEC 60364-5-54.

Obwody odbiorcze

Wytyczne zawierają zalecenia dotyczące przede wszystkim instalacji w mieszkaniach oraz w budynkach jednorodzinnych, nie precyzują natomiast wymagań dla instalacji w części wspólnej budynków wielorodzinnych. Generalnie instalacje te należy zaprojektować i wykonać zgodnie z dyspozycją inwestora lub przyszłego użytkownika budynku. Jednym wyjątkiem jest zalecenie, aby w pomieszczeniach piwnicznych i przyziemiach stosować odrębne obwody dla zasilania oświetlenia i gniazd wtyczkowych. W wytycznych nie określono sposobu rozliczania za energię elektryczną zużywaną przez użytkowników tak wyposażonych piwnic.

W mieszkaniach i w budynkach jednorodzinnych zgodnie z Wytycznymi należy każdy odbiornik o mocy 2 kW i większej zasilać odrębnym obwodem zakończonym dedykowanym gniazdem wtyczkowym lub wypustem instalacyjnym. Obwód dedykowany powinien być także przewidziany dla zasilania sprzętu komputerowego. Umożliwia to wykorzystanie do zasilania bezprzerwowego lub rezerwowego urządzenia UPS.

W wytycznych określono również zalecaną liczbę gniazd wtyczkowych oraz wypustów instalacyjnych. Ich liczbę uzależniono od standardu wyposażenia mieszkania lub domu jednorodzinnego (tabela 2).

Tabela 2. Minimalna zalecana liczba gniazd i wypustów zakończonych puszką

Rodzaj odbiornika

Liczba gniazd lub wypustów

gniazda

wypusty (ew. gniazda)

1

2

3

POKOJE MIESZKALNE1)

o powierzchni do 8 m2

2

-

o powierzchni od 8 do 12 m2

3

-

o powierzchni od 12 do 20 m2

4

-

o powierzchni powyżej 20 m2

5

-

KUCHNIA

gniazda

5

-

okap

-

1

kuchenka

-

1

lodówka, zamrażarka

1

-

zmywarka

-

1

podgrzewacz wody

-

1

ŁAZIENKA

gniazda

2

-

wywietrzak mechaniczny

-

1

pralka

1

-

suszarka ręczników

1

-

podgrzewacz wody

-

 

UBIKACJA

gniazdo

12)

-

wywietrzak mechaniczny

-

1

PRZEDPOKÓJ, HALL

przy dług. do 2,5 m

1

-

przy dług. powyżej 2,5 m

2

-

POMIESZCZENIA ZAINTERESOWAŃ (HOBBY), PRACOWNIE

gniazda

3

-

PIWNICA, PRZYZIEMIE

gniazda

13)

-

1) zalecane gniazda podwójne, a przy gniazdach antenowych potrójne,

2) dla ubikacji wyposażonych w umywalkę,

3) w każdym pomieszczeniu.

Strefy instalacyjne

Ważnym fragmentem Wytycznych jest punkt dotyczący miejsc układania instalacji oraz instalowania osprzętu. Wyróżniono zalecane strefy dla układania przewodów na ścianach. Oznaczono je odpowiednimi symbolami literowymi. Trzy strefy poziome o szerokości 30 cm.

Symbol SH-g określa górną strefę poziomą usytuowaną od 15 do 45 cm pod gotową powierzchnią sufitu.

Symbol SH-d określa dolną strefę poziomą usytuowaną od 15 do 45 cm ponad gotową powierzchnią podłogi.

Symbol SH-s określa środkową strefę poziomą usytuowaną od 90 do 120 cm ponad gotową powierzchnią podłogi.

Oprócz stref poziomych wyznaczono strefy pionowe o szerokości 20 cm. Symbol SP-d określa strefy pionowe usytuowane przy drzwiach od 10 do 30 cm od skraju ościeżnicy drzwi.

Symbol SP-o określa strefy pionowe usytuowane przy oknach od 10 do 30 cm od skraju ościeżnicy okiennej.

Symbol SP-k określa strefy pionowe usytuowane w kątach pomieszczenia od 10 do 30 cm od linii zbiegu dwu ścian.

Przy oknach i drzwiach dwuskrzydłowych strefy pionowe znajdują się po obu stronach. Przy drzwiach jednoskrzydłowych strefa pionowa usytuowana jest tylko po stronie zamka. Wytyczne nie określają tras przewodów w sufitach i pod podłogami.

Śródtytuł

Komentarz do normy oraz Wytycznych

W obszernym Komentarzu zawarto uzasadnienia dla przyjętych wytycznych oraz zamieszczono wiele szczegółowych rozwiązań przedstawionych na rysunkach. Zamieszczono m.in. schematy układów sieci, schematy złącz kablowych, schematy instalacji w budynku wielorodzinnym (piony i instalacji w lokalu mieszkalnym) oraz rysunki przyłączy napowietrznych (na stojak i na izolatory naścienne), przykładów wykonania połączeń wyrównawczych, przykładów uziomów fundamentowych.

W Komentarzu przedstawiono m.in. rodzaje sieci i instalacji. Z reguły układ instalacji jest dopasowywany do układu sieci zasilającej. Układy sieci dzielą się na uziemione lub izolowane względem ziemi. Do pierwszych zaliczają się układy TN i TT, a do drugiej IT. W grupie układów TN występują połączone z centralnym uziomem przewody ochronne. Są to układy cztero- lub pięcioprzewodowe. Natomiast układy TT charakteryzuje brak przewodu ochronnego. Jest to układ czteroprzewodowy z indywidualnymi uziomami odbiorników. W układach IT występują tylko przewody fazowe oraz indywidualne uziomy i aparaty do kontroli stanu izolacji.

W Polsce, podobnie jak w większości krajów europejskich, stosowane są powszechnie układy TN. Do końca lat 80. występowały u nas instalacje czteroprzewodowe w układzie TN-C z przewodami ochronno-neutralnymi PEN. Mają one istotną wadę, ponieważ nie można w nich stosować wyłączników różnicowoprądowych. Układy te pozostały dotychczas w sieciach niskiego napięcia zasilających odbiorców zaliczanych do IV i V, a także najczęściej VI grupy przyłączeniowej.

Zgodnie z § 183 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie w instalacjach elektrycznych należy stosować odrębne przewody neutralne N oraz ochronne PE. Z tego względu w instalacjach odbiorczych także w mieszkaniach powszechnie stosowane są układy TN-S lub TN-C-S. Układy IT występują w sieciach i instalacjach przemysłowych z silnikami dużych mocy pracujących przy napięciu 500 V lub wyższym oraz np. w szpitalach w instalacjach zasilających urządzenia medyczne mające bezpośredni kontakt z pacjentem.

Umieszczenie złącza w budynku

Według Komentarza w zasadzie każdy budynek mieszkalny zasilany z sieci niskiego napięcia powinien posiadać własne złącze. Dopuszcza się zastosowanie wspólnego złącza w budynkach bliźniaczych i szeregowych. Należy jednak pamiętać, że złącze jest elementem pozostającym w eksploatacji dostawcy energii. Z tego względu sprawa wymaga uzgodnienia z miejscowym zakładem energetycznym.

W zależności od rodzaju przyłącza stosuje się złącza kablowe końcowe i przelotowe, umieszczane najczęściej w linii ogrodzenia lub w zewnętrznej ścianie budynku wielorodzinnego oraz złącza instalowane wewnątrz budynku w przypadku zasilania przyłączem napowietrznym. W Komentarzu zamieszczono przykładowe rysunki tego typu rozwiązań. W złączu kablowym instaluje się układ pomiaru energii oraz plombowane zabezpieczenie przedlicznikowe.

Należy przy tym zwrócić uwagę, że omówiony i zilustrowany przykład specjalnego piwnicznego pomieszczenia, w którym umieszczono oprócz głównej szyny wyrównawczej także złącze, może dotyczyć tylko budynków zasilanych przyłączem napowietrznym. Przy przyłączach kablowych złącze, zgodnie z wymaganiami dostawców energii, musi być łatwo dostępne dla ich służb i z tego względu powinno znajdować się na zewnątrz budynku, z preferencją lokalizacji w linii ogrodzenia.

Połączenia wyrównawcze, dopuszczalne przekroje przewodów

Wagę stosowania połączeń wyrównawczych dobrze ilustruje rys. 2., zaczerpnięty z Komentarza. W opracowaniu tym podano najmniejsze dopuszczalne przekroje przewodów ochronnych i uziemiających. Zależą one od przekroju przewodów fazowych (tabela 3.). Podane w tej tabeli wartości określone są przy założeniu, że przewody ochronne i uziemiające oraz fazowe wykonane są z takiego samego materiału. W przeciwnym przypadku należy tak dobierać przekrój przewodów PE lub E, aby uzyskać co najmniej taką samą konduktancję.

Rys. 2. Ilustracja roli połączeń wyrównawczych w przypadku jednofazowego zwarcia do przewodzącej rury wodociągowej – z lewej przy braku połączeń wyrównawczych osoba dotykająca jednocześnie rury, która znalazła się pod napięciem i innego uziemionego metalowego przedmiotu, znajduje się pod napięciem dotykowym równym 230 V – z prawej napięcie to wynosi 0. [Norma SEP N SEP-E-002 WYTYCZNE – KOMENTARZ]

Tabela 3. Najmniejsze dopuszczalne przekroje przewodów ochronnych PE i uziemiających E [Komentarz do N SEP-E-002]

Przekrój przewodów fazowych S w instalacji elektrycznej [mm2]

Najmniejsze dopuszczalne przekroje przewodów ochronnych PE i uziemiających E*

S ≤ 16 mm2

S

S = 25 lub 35 mm2

16 mm2

S ≥ 50 mm2

0,5 S

* przewody fazowe, ochronne i uziemiające wykonane z tego samego materiału

W Komentarzu podano również minimalne dopuszczalne przekroje głównych przewodów wyrównawczych oraz dodatkowych przewodów wyrównawczych. Zalecenia zestawiono w dwóch tablicach, ale zawarte w nich sformułowania są niezbyt czytelne. Także podany przykład rysunkowy dobrany jest niezbyt szczęśliwie. Przedstawiono bowiem na nim połączenie wyrównawcze łączące szeregowo dwa urządzenia przewodzące z uziemioną metalową rurą. Taki układ w przypadku zdemontowania urządzenia elektrycznego znajdującego się pomiędzy drugim urządzeniem a rurą powoduje powstanie przerwy w przewodach wyrównawczych, o czym można zapomnieć przy wykonywaniu takich prac. Wskazane jest więc sięgnięcie do Polskiej Normy (PN-HD 60364-5-54:2011), w której temat połączeń wyrównawczych przedstawiony jest bardziej precyzyjnie.

Zalecenia dotyczące uziomów

W Komentarzu podkreślono rolę uziomów jako istotnego elementu w systemie ochrony od porażeń. Zalecono przy tym stosowanie uziomów fundamentowych. W przypadku fundamentów z betonu niezbrojonego niezbędne jest ułożenie w trakcie wykonywania fundamentu pierścienia z płaskownika 30×3,5 mm lub pręta Ø10 mm. Zarówno płaskownik, jak i pręt powinny być ze stali czarnej lub ocynkowanej.

Ponieważ powłoka betonowa otaczająca taśmę lub pręt stanowi ochronę przed korozją, jej grubość z każdej strony powinna wynosić nie mniej niż 5 cm. Pierścień osadzony w ten sposób w fundamencie łączy się z naziemną częścią instalacji uziemiającej. W bardziej rozległych budynkach oprócz pierścienia układa się siatkę z prętów lub taśm. Jeżeli fundament jest wykonany z betonu zbrojonego, to taśmę lub pręt uziemienia łączy się z najgłębiej położonym zbrojeniem przed jego zalaniem masą betonową. Połączenie to powinno być wykonane na dłuższym odcinku za pomocą drutu wiązałkowego. Zgodnie z treścią Komentarza nie jest wymagane połączenie galwaniczne.

 

Autor: mgr inż. Janusz Strzyżewski członek Centralnego Kolegium Sekcji Instalacji i Urządzeń Elektrycznych, członek Polskiego Komitetu Oświetleniowego SEP, członek Izby Inżynierów Budownictwa