W strefach potencjalnie zagrożonych wybuchem sprawdzenia instalacji w nowych obiektach wykonuje się na ogólnych zasadach, a po remontach – jak okresowe

W strefach potencjalnie zagrożonych wybuchem sprawdzenia instalacji w nowych obiektach wykonuje się na ogólnych zasadach, a po remontach – jak okresowe

EKSPERCI ODPOWIADAJĄ NA PYTANIA CZYTELNIKÓW

W strefach potencjalnie zagrożonych wybuchem sprawdzenia instalacji w nowych obiektach wykonuje się na ogólnych zasadach, a po remontach – jak okresowe

PYTANIE: W jaki sposób należy bezpiecznie wykonać pomiar skuteczności ochrony przeciwporażeniowej silników elektrycznych zasilanych z falowników w strefach zagrożonych wybuchem?

ODPOWIEDŹ: Nie wnikając w technikę wykonywania pomiarów ochronnych silników elektrycznych zasilanych z przemienników częstotliwości zainstalowanych w strefach zagrożonych wybuchem, wyjaśniam zasady zachowania bezpieczeństwa w czasie wykonywania tych pomiarów, zgodnie z pytaniem Czytelnika.

Badania odbiorcze (sprawdzenia) są częścią odbioru końcowego i odbiorów międzyetapowych budowy obiektu budowlanego. Przeprowadza się je w celu stwierdzenia, czy zostały zrealizowane wymagania ujęte w poszczególnych częściach normy PN HD 60364 oraz normy PN-EN 60079-14. Sprawdzenia odbiorcze przeprowadza się po kompletacji nowych instalacji elektroenergetycznych, sygnalizacyjnych, sterowniczych, AKP itp. po modernizacji, rozbudowie i remontach instalacji istniejących i przed włączeniem ich zasilania.

W obiektach nowo budowanych badania i pomiary instalacji i urządzeń elektrycznych wykonuje się przed ich rozruchem i w czasie rozruchu, jednak przed oddaniem ich do eksploatacji i przed napełnieniem instalacji technologicznych surowcami, a więc przed powstaniem potencjalnego zagrożenia wybuchem. Pomiary takie wykonuje się na ogólnych zasadach przyrządami w wykonaniu zwykłym – nieprzeciwwybuchowym.

Modernizacje, rozbudowy i remonty instalacji elektrycznych zazwyczaj towarzyszą modernizacji, rozbudowie lub remontom istniejących instalacji technologicznych, a więc odbywają się w warunkach potencjalnego zagrożenia wybuchem. W tych okolicznościach badania odbiorcze powinny być wykonywane w taki sam sposób, jak badania okresowe w obiektach czynnych.

Sprawdzenia odbiorcze

Sprawdzenia (badania) odbiorcze instalacji i urządzeń elektrycznych w strefach potencjalnie zagrożonych wybuchem powinny być poprzedzone oględzinami i porównaniem ich stanu istniejącego z dokumentacją techniczną, normami i przepisami. W ramach oględzin należy co najmniej:

  • zidentyfikować zastosowany układ sieciowych (TN, TT, lub IT),
  • zidentyfikować zastosowaną ochronę przeciwporażeniową,
  • sprawdzić, czy jest prawidłowo zainstalowany wyłącznik przeciwpożarowy,
  • sprawdzić wykonanie instalacji podtrzymujących funkcje w czasie akcji gaśniczej i zastosowaną w nich ochronę przeciwporażeniową,
  • sprawdzić, czy urządzenia elektryczne są zaopatrzone w „deklaracje zgodności” producenta oraz ich zgodność z tymi deklaracjami,
  • sprawdzić, na podstawie tabliczek znamionowych, certyfikatów lub deklaracji zgodności oraz dokumentacji klasyfikacyjnej, czy urządzenia elektryczne w wykonaniu przeciwwybuchowym są dobrane zgodnie z wymaganiami normy PN-EN 60079-14, dokumentacji technicznej oraz klasyfikacji do stref potencjalnie zagrożonych wybuchem,
  • sprawdzić, czy urządzenia pozbawione są widocznych uszkodzeń wpływających na bezpieczeństwo przeciwwybuchowe oraz bezpieczeństwo obsługi i osób z otoczenia,
    • sprawdzić prawidłowość doboru urządzeń i działań zabezpieczających przed wpływami zewnętrznymi i uszkodzeniami mechanicznymi (PN HD 60364-4-42, PN-HD 60364-5-51, PN-HD 60364-5-52),
    • sprawdzić identyfikację przewodów neutralnych i ochronnych (PN-HD 603645-51),
    • sprawdzić stan zakończeń i połączeń kabli i przewodów (PN-HD 60364-5-52), stan dławnic kablowych oraz stan zaślepień niewykorzystanych otworów w skrzynkach zaciskowych,
    •  sprawdzić stan uziemień obwodów iskrobezpiecznych i barier ochronnych(PN-EN 60079-11),
    • sprawdzić dostępność urządzeń do obsługi, identyfikacji i konserwacji (PN-HD 60364-5-51),
    • sprawdzić przyłączenie dostępnych części przewodzących do uziemień,
  • sprawdzić obecność zabezpieczeń przed rozprzestrzenianiem się pożaru i efektów cieplnych (PN-HD 60364-4-42, PN-HD 60364-5-52),
  • sprawdzić poprawność doboru przewodów pod kątem obciążalności prądowej (PN-IEC-5-52, PN HD 60364, PN HD 60364-4-43), spadków napięcia i skuteczności działania ochrony przeciwporażeniowej,
  • sprawdzić prawidłowość doboru i lokalizacji urządzeń przeciwprzepięciowych (SPD) (PN-HD 60364-5-53, PN-EN 62305),
  • sprawdzić prawidłowość doboru i rozmieszczenia ograniczników przepięć (PN-EN 62305),
  • sprawdzić obecność, treści i rozmieszczenia napisów ostrzegawczych, identyfikacyjnych (np. obwodów).

Przed sprawdzeniami i w czasie ich trwania, zwłaszcza instalacji modernizowanych, rozbudowywanych czy remontowanych, powinny być podjęte działania zabezpieczające, aby badania nie powodowały zagrożeń dla wykonawców i osób z otoczenia i aby nie powodowały uszkodzeń sprawdzanej instalacji. Powinno być zbadane, czy rozbudowa, uzupełnienia i zmiany istniejącej instalacji są wykonane zgodnie z normami serii PN-HD 60364 oraz PN-EN 60079-14 i czy nie wpłynęły na jej bezpieczeństwo i czy istniejąca instalacja nie wpływa na bezpieczeństwo instalacji nowej.

Po zakończeniu oględzin należy przeprowadzić pomiary standardowe.

Sprawdzenia okresowe

Sprawdzenia okresowe planowane w strefach zagrożonych wybuchem powinny odbywać się nie rzadziej niż raz w roku (ustawa z 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane – tekst jedn.: Dz.U. z 2000 r. nr 106, poz. 1126 z późn. zm.). Pomiary i próby okresowe przeprowadza się w celu sprawdzenia, czy stan techniczny instalacji lub jej części nie pogorszył się na tyle, że nie spełnia ona wymagań przepisów i norm i jej dalsze użytkowanie staje się niebezpieczne dla obsługi i otoczenia.

Charakter sprawdzeń okresowych jest podobny do sprawdzeń odbiorczych. Główna różnica polega na tym, że sprawdzenia okresowe odbywają się w strefach potencjalnie zagrożonych wybuchem, w obiektach czynnych. Do prac pomiarowych mogą być używane tylko przyrządy pomiarowe w wykonaniu przeciwwybuchowym budowy iskrobezpiecznej (Exia).

Przed przystąpieniem do sprawdzeń osoba odpowiedzialna za prowadzenie procesu technologicznego wraz z wykonawcą pomiarów powinna przygotować miejsce pracy. Przygotowanie polega na:

  • ocenie zagrożenia pożarem i wybuchem w miejscu wykonywania prac,
  • ustaleniu rodzaju przedsięwzięć mających na celu niedopuszczenie do powstania i rozprzestrzeniania się pożaru lub wybuchu,
  • wyznaczenie osób odpowiedzialnych za odpowiednie przygotowanie i zabezpieczenie miejsca pracy,
  • zapewnieniu wykonywania sprawdzeń wyłącznie przez osoby o odpowiednich kwalifikacjach,
  • pouczeniu osób wykonujących sprawdzenia o mogących wystąpić zagrożeniach pożarowych i wybuchowych.

W strefach zagrożonych wybuchem 0, 1, 20, 21 oraz w miejscach, w których wcześniej wykonywano prace z użyciem gazów palnych, cieczy palnych lub materiałów pylących badania okresowe mogą być prowadzone tylko wtedy, gdy stężenie par tych cieczy lub gazów nie przekracza 10% ich dolnej granicy wybuchowości. Należy przy tym pamiętać, że pomimo ustalenia stężeń czynników palnych na poziomie 10% dolnej granicy wybuchowości w całej objętości pomieszczenia mogą występować miejsca, np. w kanałach, studzienkach zaworowych i pompowych, przy gazach i parach cięższych od powietrza, o stężeniach powyżej dolnej granicy wybuchowości. Podobnie przy gazach lżejszych od powietrza miejsca takie mogą wystąpić pod stropem. W przypadku stref z atmosferami pyłowymi mogą występować miejsca z warstwami i złogami pyłu, które poderwane, np. podmuchem wiatru, mogą utworzyć chmury pyłowe.

Pomiary stężeń czynników palnych poprzedzające pomiary elektryczne powinny być wykonywane przez służby technologiczne, pracowników laboratorium zakładowego, a nie przez elektryków wykonujących sprawdzenia okresowe.

Prace pomiarowe nie mogą być wykonywane zwłaszcza w miejscach i w czasie:

  • przygotowywania do stosowania cieczy palnych i gazów palnych,
  • stosowania cieczy palnych, np. do malowania, lakierowania, klejenia, mycia, nasycania,
  •  suszenia z wydzielaniem par cieczy palnych, usuwania pozostałości cieczy palnych ze stanowisk pracy.

Oględziny i prace pomiarowe powinny być wykonywane przy załączonej wentylacji, co zwłaszcza w pomieszczeniach przeznaczonych na stały pobyt ludzi gwarantuje utrzymanie stężeń czynników palnych na poziomie wymaganych NDS, które są wielokrotnie niższe od dolnych granic wybuchowości.

Wykonywanie sprawdzeń okresowych

Zakres i rodzaj sprawdzeń okresowych wynika z zakładowej instrukcji eksploatacji. Sprawdzenia okresowe składają się z oględzin i z pomiarów (badań).

Oględziny

Zakres oględzin urządzeń i instalacji powinien być co najmniej taki, jak oględzin poprzedzających pomiary odbiorcze uzupełniony przez stwierdzenie, czy urządzenia i instalacje nie mają nieautoryzowanych i nieujętych w dokumentacji technicznej zmian i modyfikacji. W razie ich stwierdzenia trzeba zbadać, czy nie mają one negatywnego wpływu na stan zabezpieczeń przeciwwybuchowych.

Pomiary

Po zakończeniu oględzin należy wykonać pomiary w zakresie wynikającym z normy PN-HD 60364-6:2016-07 rozszerzone o pomiary specyficzne w strefach potencjalnie zagrożonych wybuchem, w szczególności pomiary temperatur powierzchni zewnętrznych silników elektrycznych i innych urządzeń mogących się nagrzewać w czasie normalnej pracy i w przypadku nienormalnych stanów pracy. Temperatury powierzchni urządzeń elektrycznych w strefach zagrożonych wybuchem atmosfer gazowych nie mogą przekraczać maksymalnych dopuszczalnych temperatur przy poszczególnych klasach temperaturowych mieszanin wybuchowych, zaś w strefach potencjalnie zagrożonych wybuchem atmosfer pyłowych maksymalnych dopuszczalnych temperatur przy warstwach zleżałego pyłu i temperatur samozapłonu chmur pyłowych (atmosfer pyłowych).

Wyniki oględzin i badań okresowych trzeba porównać z ujętymi w protokołach wynikami sprawdzeń odbiorczych w celu ustalenia wpływu warunków eksploatacji na stan zabezpieczeń przeciwwybuchowych i bezpieczeństwo obsługi i osób z otoczenia.

Zakończenie prac pomiarowych

Po zakończeniu oględzin i prac pomiarowych, usunięciu stwierdzonych usterek i przed oddaniem urządzeń do dalszej eksploatacji należy:

  • rozewrzeć przewody w skrzynkach zaciskowych, jeżeli były zwierane,
  • przyłączyć przewody do właściwych zacisków,
  • zainstalować w oprawach źródła światła,
  • zamknąć klosze, zwracając uwagę na uszczelnienie,
  • sprawdzić stan i jakość połączeń przewodów ochronnych w skrzynkach zaciskowych i na zewnątrz,
  • zamknąć skrzynki zaciskowe,
  • sprawdzić stan zabezpieczeń przeciwwybuchowych,
  • załączyć napięcie pod nadzorem osób odpowiedzialnych za eksploatację urządzeń elektrycznych w strefach zagrożonych wybuchem i przeprowadzić próbę ich funkcjonowania.

Wszystkie dalsze czynności związane z wykonywaniem sprawdzeń okresowych w strefach zagrożonych wybuchem, jak opracowanie protokołów z oględzin i pomiarów, interpretacja wyników, opracowanie zaleceń wykonuje się identycznie jak przy sprawdzeniach w miejscach niezagrożonych wybuchem.

Autor: inż. Michał Świerżewski Absolwent Wydziału Elektrycznego Politechniki Warszawskiej. Specjalista w zakresie instalacji elektrycznych w wykonaniu przeciwwybuchowym. Wieloletni biegły sądowy ds. bezpieczeństwa przeciwpożarowego i przeciwwybuchowego instalacji elektrycznych.