Użytkowanie i badania okresowe chodników, dywaników i drążków elektroizolacyjnych

Użytkowanie i badania okresowe chodników, dywaników i drążków elektroizolacyjnych

Użytkowanie i badania okresowe chodników, dywaników i drążków elektroizolacyjnych

Właściwości ochronne chodników, dywaników oraz drążków elektroizolacyjnych muszą być potwierdzane przez badania okresowe. Należy też je odpowiednio sprawdzać przed każdym użyciem.

Chodniki i dywaniki elektroizolacyjne są stosowane jako dodatkowy elektroizolacyjny sprzęt ochronny zwiększający bezpieczeństwo pracy przy obsłudze urządzeń elektroenergetycznych, a przeznaczone są do wykładania podłóg – w celu ochrony pracowników przed zagrożeniami elektrycznymi. W zależności od wartości napięcia znamionowego urządzeń, przy których obsłudze są używane, stosuje się chodniki i dywaniki różnych klas. Najbardziej popularną klasą jest klasa 2.

Dywanik to kwadrat o wymiarach 0,75 m × 0,75 m w kolorze brązowym, czarnym lub szarym. Ścięte brzegi pozwalają na układanie dowolnych powierzchni bez potrzeby dodatkowego łączenia dywaników lub mocowania dywaników do powierzchni.

Chodnik może mieć kształt dowolnego prostokąta, którego długość da się ustalać indywidualnie do miejsca zastosowania, a szerokość wynosi najczęściej 1,1 m. Wymagania dotyczące chodników i dywaników elektroizolacyjnych są zawarte w normie [pozycja 1 w materiałach źródłowych] PN-EN 61111:2009.

Rys. 1. Porównanie chodnika i dywanika elektroizolacyjnego

Właściwości elektroizolacyjne chodników i dywaników elektroizolacyjnych należy potwierdzać przez przeprowadzanie badań okresowych. Częstotliwość badań nie może być mniejsza niż 12 miesięcy i dotyczy to także wyrobów magazynowanych. Właściwy czasookres badań (nie dłuższy niż rok) powinien określić użytkownik na podstawie oceny ryzyka. Należy wziąć pod uwagę występujące narażenia i prawdopodobieństwo wystąpienia porażenia, intensywność użytkowania, czynniki środowiskowe, możliwość wystąpienia eksploatacyjnych uszkodzeń pogarszających właściwości dielektryczne produktu.

 

Kontrola przed użyciem

Przed użyciem zaleca się każdy chodnik poddać oględzinom. Należy sprawdzić obie jego strony – wierzchnią i spodnią. W razie podejrzenia, że chodnik lub dywanik nie spełnia wymagań bezpieczeństwa, nie należy go użytkować i przekazać do zbadania pod kątem właściwości elektroizolacyjnych [3].

Badanie elektryczne

Badanie elektryczne chodnika czy dywanika dielektrycznego w skrócie polega na wykonaniu oględzin, sprawdzenia odporności na przebicie i sporządzenia protokołu z badania. Podczas oględzin należy sprawdzić, czy nie ma widocznych spękań i uszkodzeń mechanicznych, oraz zweryfikować oznakowanie. Z uwagi na spełnienie wymagań dla środka ochrony indywidualnej zgodnie z dyrektywą 89/686/EWG i rozporządzeniem ministra gospodarki [2] każdy chodnik lub dywanik elektroizolacyjny musi posiadać informacje dotyczące w szczególności: klasy środka ochronności lub odpowiadającemu jej napięciu roboczemu, numer seryjny, datę produkcji (miesiąc i rok), znak CE, symbol podwójnego trójkąta i nazwę oraz znak handlowy lub identyfikacyjny wytwórcy. Oznaczenia powinny być łatwo widoczne, trwałe i nie powinny pogarszać jakości chodnika/dywanika.


Rys. 2. Przykład spękanego chodnika elektroizolacyjnego klasy 2

Badanie elektryczne polega na umieszczeniu badanego wyrobu pomiędzy dwoma elektrodami o różnych potencjałach i kształcie zgodnym z normą [1] i przyłożenie do elektrod na czas 1 minuty napięcia probierczego zgodnego z normą [1]. Elektrody mają postać prostokątnych metalowych płyt. Pomiędzy elektrodą a badanym chodnikiem należy umieścić wilgotną gąbkę lub piankę przewodzącą – grubości około 6 mm. Wartość napięcia probierczego, które może być przemienne lub stałe, należy mierzyć z niepewnością nie większą niż 3%.

Z reguły w dokumentach otrzymanych z zakupionymi chodnikami lub dywanikami jest informacja, jakim napięciem należy badać produkt podczas okresowego badania elektrycznego, w większości przypadków to napięcie przemienne. Elektrody powinny być wykonane w taki sposób, aby w badanym obszarze chodnika lub dywanika zapewnić równomierne naprężenie elektryczne, bez wystąpienia w jakimkolwiek punkcie ulotu lub odkształceń mechanicznych materiału. Odległości elektrod powinny wynosić odpowiednio 80 mm dla klasy 0 i 1, 150 mm – dla klasy 2, 200 mm – dla klasy 3, 300 mm – dla klasy 4. Doprowadzone do układu napięcie przemienne początkowo o małej wartości należy podnosić ze stałą prędkością 1 kV/s, aż do osiągnięcia wymaganego poziomu napięcia probierczego i od tej chwili należy mierzyć czas badania.

Ten sposób dotyczy chodników/dywaników klasy 0, 1 i 2, natomiast dla klas 3 i 4 należy dodatkowo na uziemionej płycie metalowej umieścić płytę z materiału izolacyjnego 1,27 m × 1,27 m z otworem o wymiarach 762 mm × 762 mm i grubości 3–5 mm. Otwór w takiej maskownicy powinien być wypełniony materiałem przewodzącym o grubości zbliżonej do grubości maskownicy. Wynik badania uznaje się za pozytywny, jeżeli podczas oględzin nie stwierdzono nieprawidłowości oraz nie nastąpiło przebicie elektryczne. Chodniki lub dywaniki, które przeszły badania z wynikiem pozytywnym, są znakowane datą następnego badania.

Rys. 3. Przykładowe stanowisko do badania elektrycznego chodników i dywaników elektroizolacyjnych

Rys. 4. Przykład przebitego chodnika klasy 2, który nie przeszedł badania z wynikiem pozytywnym

Drążki elektroizolacyjne

Najbardziej popularny jest drążek elektroizolacyjny uniwersalny typu UDI-B. Został przeznaczony do obsługi elektroenergetycznych urządzeń niskiego, średniego i wysokiego napięcia. Służy do ochrony obsługującego przed porażeniem elektrycznym przez jego izolację od urządzeń będących pod napięciem. Drążek wykonany jest z rury szkłoepoksydowej wypełnionej pianką poliuretanową o wysokiej wytrzymałości mechanicznej i elektrycznej. Drążek został zabarwiony na kolor pomarańczowy. Starsze drążki produkowane według dawnej obowiązujących norm miały kolor szafożółty.

Rys. 5. Porównanie nowego i starego drążka UDI-20-B oraz znakowanie aktualnie produkowanych drążków

Głowica drążka oraz ogranicznik części chwytowej są wykonane z tworzywa izolacyjnego. Nasadka zaślepiająca drążek od spodu wykonana jest z gumy odpornej na udary mechaniczne. W zależności od napięcia znamionowego drążek wykonuje się jako jednolity lub wieloczłonowy. Złącza drążka wieloczłonowego wykonane są z tworzywa o wysokiej wytrzymałości mechanicznej i elektrycznej. Każdy uniwersalny drążek elektroizolacyjny ma głowicę systemu UDI, która służy do mocowania w drążku dowolnego elementu roboczego lub wskaźnika. Poza wskaźnikami napięcia z drążkiem UDI mogą współpracować głównie: zacisk fazowy uziemiacza przenośnego posiadający uchwyt przystosowany do bezpośredniego mocowania w głowicy drążka, zaczep manewrowy, chwytak manewrowy, jedno- i dwubiegunowe uzgadniacze faz.

Rys. 6. Drążek izolacyjny typu UDI-B [5]

Użytkowanie drążka

Przed każdym użyciem po wyjęciu drążka z pokrowca należy sprawdzić, czy nie ma uszkodzeń mechanicznych. Następnie weryfikujemy, czy drążek ma czytelną tabliczkę znamionową/ nazwę lub znak producenta, typ drążka, wartość napięcia znamionowego, datę produkcji (rok i miesiąc), numer fabryczny, podwójny trójkąt, oznaczenie kategorii głowicy drążka, numer normy drążkowej PN-EN 60832-1:2010 i to, czy ma ważne badania okresowe. Niespełnienie tych wymagań jest podstawą do wycofania drążka z eksploatacji. Sprawdzić warto również, czy napięcie znamionowe drążka jest zgodne lub większe od napięcia znamionowego urządzenia.

Stosowanie uniwersalnego drążka izolacyjnego UDI-B przy obsłudze urządzeń o napięciu znamionowym wyższym od napięcia znamionowanego drążka jest zabronione. Jeżeli istnieje jakakolwiek wątpliwość co do stanu drążka lub jego własności izolacyjnych, należy wycofać drążek z eksploatacji i zweryfikować jego przydatność badaniami w uprawnionym do tego laboratorium.

W przypadku drążka wieloczłonowego należy postępować przy rozkładaniu drążka zgodnie z instrukcją użytkowania. Element roboczy lub wskaźnik trzeba zamontować na drążku zgodnie z zaleceniami instrukcji producenta. Prawidłowy montaż kończy się charakterystycznym trzaskiem sprężyny i objawia się niemożliwością obrotu i wypadnięcia elementu roboczego lub wskaźnika. [5]

Badania okresowe drążków elektroizolacyjnych

Drążki dostarczone do badania powinny być czyste i zapakowane w fabryczne pokrowce. Pierwszym etapem są oględziny mające na w celu ujawnienie wad powstałych w trakcie eksploatacji oraz sprawdzenia poprawnego działania. W dalszej kolejności powinny zostać sprawdzone wymiary w celu stwierdzenia zgodności z wymiarami określonymi przez producenta. Kontroluje się również oznaczenia, by stwierdzić, czy nie zostały uszkodzone bądź usunięte i czy są czytelne.

Warto zaznaczyć, że drążki elektroizolacyjne nie mogą być oznaczone znakiem CE, ale powinny za to mieć deklarację zgodności producenta z normą lub innym dokumentem. Wynika to z faktu, że drążki podobnie jak kleszcze, pomosty, narzędzia izolowane nie zostały wyszczególnione w dyrektywach nowego podejścia („Sprzęt elektryczny niskiego napięcia 2014/35/UE”, „Kompatybilność elektromagnetyczna 2014/30/UE”, „Środki ochrony indywidualnej 89/686/EWG z późniejszymi zmianami”) [6].

Jeżeli oględziny zakończą się wynikiem pozytywnym, przystępuje się do badania elektrycznego zgodnie z PN EN 60832-1:2010 punkt 5.7.1 w celu ujawnienia, czy nie nastąpiły przeskoki powierzchniowe w powietrzu lub przebicie części izolacyjnych drążków, widoczne ślady ścieżek lub uszkodzenia powierzchni izolacyjnych drążków oraz odczuwalny wzrost temperatury. Wynik badań okresowych (wyrobu) uznaje się za pozytywny, jeżeli wszystkie te badania nie ujawniły żadnych wad. Drążki bada się przez jedną minutę napięciem o wartości 100 kV, natomiast odległość elektrod musi wynosić 30 cm. Tę zasadę stosuje się do wszystkich klas drążków.

Drążki należy badać okresowo co roku, z tym że pierwsze badanie może być wykonane po dwóch latach od daty produkcji. Drążki, które przeszły badania z wynikiem pozytywnym, są znakowane datą następnego badania.

Rys. 7. Przykładowe stanowisko do badania drążków elektroizolacyjnych

Stanowisko badawcze jednostki wykonującej elektryczne badania okresowe powinno być atestowane (okresowo sprawdzane) przez właściwą instytucję certyfikacyjną.

Wszystkie zbadane wyroby, których badanie skończyło się wynikiem negatywnym, powinny zostać zwrócone do właściciela/użytkownika – opisane lub ostemplowane jako uszkodzone albo przedziurawione lub pocięte w celu jednoznacznego oznakowania, że nie nadają się do pracy pod napięciem.

 

Dokumentacja z przeprowadzonych badań

Po badaniu chodników, dywaników, drążków czy innego sprzętu sporządza się protokół pomiarowy podsumowujący przeprowadzone badania i dopuszczający (lub nie) sprzęt do dalszego użytkowania.

Protokół pomiarowy powinien zawierać sporo niezbędnych informacji takich jak:

– dane kontaktowe jednostki badającej (nazwę, adres, telefon laboratorium wykonującego badanie),

– identyfikator/numer świadectwa badania okresowego,

– nazwę i adres zleceniodawcy badania okresowego,

– opis przedmiotu badania z jego numerem identyfikacyjnym,

– opis zakresu i metody badania,

– warunki i wyniki badania,

– datę wykonania badania,

– nazwiska i podpisy osób wykonujących badanie,

– ocenę końcową,

– datę następnego badania okresowego.

Oryginał świadectwa badania okresowego laboratorium przekazuje zleceniodawcy/użytkownikowi, pozostawiając sobie w archiwum jego kopię. Laboratorium prowadzi również rejestr wykonanych badań okresowych.

Materiały źródłowe:

  1. Norma PN-EN 61111:2009 Prace pod napięciem – Chodniki elektroizolacyjne.

  2. Rozporządzenie ministra gospodarki z 21 grudnia 2005 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla środków ochrony indywidualnej. Dz.U. z 2005 r. nr 259, poz. 2173 (wdraża postanowienia dyrektywy 89/686/EWG).

  3. Instrukcja użytkowania chodników elektroizolacyjnych i zaświadczenie o wyniku próby napięciowej – Zakłady Przemysłu Gumowego „Santochemia” S.P.

  4. PN-EN 60832-1:2010 Prace pod napięciem. Drążki izolacyjne i narzędzia wymienne. Część 1: Drążki izolacyjne.

  5. Instrukcja dla użytkownika – uniwersalny drążek izolacyjny UDI-B firmy AKTYWIZACJA Spółdzielnia pracy, wydanie IX.

  6. AKTYWIZACJA Informacja o aktualnych normach, zasadach znakowania znakiem CE, badaniach okresowych oraz zasadach wycofywania starszego ochronnego sprzętu elektroenergetycznego. Wydanie IX ważne od VII 2017.

Autor:   mgr inż. Grzegorz Basek specjalista ds. pomiarów elektrycznych, absolwent Wydziału Elektrycznego Politechniki Warszawskiej